Gevaarlijke stoffen (verpakte en vrijkomende)

Wat zijn gevaarlijke stoffen?

‘Gevaarlijke stoffen’ is de verzamelterm voor alle stoffen die gevaar kunnen opleveren voor de veiligheid en gezondheid. Om goed met de risico’s bij deze stoffen om te gaan is het praktisch onderscheid te maken tussen:

• Verpakte gevaarlijke stoffen: deze stoffen zijn aanwezig in verpakte producten, zoals schoonmaakmiddelen, kitten, verven en smeermiddelen. Denk onder meer aan stoffen met een oplossende of verbindende werking.
• Gevaarlijke stoffen die vrijkomen bij het werk: dit zijn stoffen die vrijkomen bij toepassing van bepaalde werkprocessen. Voorbeelden hiervan zijn asbest, lasrook, hout- en kwartsstof, vezels van glas- en steenwol, chroom-6 en dieselmotoremissie.

Wat zijn de risico’s?

De gezondheids- en veiligheidsrisico’s van gevaarlijke stoffen verschillen per stof. Aan diverse van deze stoffen zijn bij onveilig gebruik acute veiligheidsrisico’s zoals brand- en explosiegevaar verbonden. Ongunstige gezondheidsgevolgen op korte termijn kunnen bijvoorbeeld bestaan uit hoofdpijn, duizeligheid of huidirritatie. Op lange termijn kunnen veel stoffen ook (zeer) ernstige gezondheidsschade toebrengen. Denk bijvoorbeeld aan longwegaandoeningen, kanker, schade aan het ongeboren kind of ongunstige gevolgen voor de vruchtbaarheid.

Iedere werkgever hoort bij te houden welke gevaarlijke stoffen in zijn bedrijf aanwezig zijn of vrijkomen, welke gevaren ze opleveren en welke werknemers eraan worden blootgesteld. Voor alle (producten met) gevaarlijke stoffen geldt namelijk een registratieplicht. Voor (producten met) stoffen die kankerverwekkend zijn (carcinogeen), de genen kunnen beschadigen (mutageen) en de voortplanting in gevaar kunnen brengen (reproductietoxisch) geldt een nog strengere aanvullende registratieplicht.

Tip: de site van de Nederlandse Arbeidsinspectie biedt meer informatie over de verplichtingen rond gevaarlijke stoffen in het algemeen en bij carcinogene, mutagene en reproductietoxische stoffen. Andere praktische informatiebronnen zijn de Zelfinspectie Werken met gevaarlijke stoffen van de Nederlandse Arbeidsinspectie en de informatie over gevaarlijke stoffen op het Arboportaal van de Rijksoverheid.

Welke preventieve maatregelen zijn bij alle gevaarlijke stoffen vereist?

Het is belangrijk maatregelen te nemen om gezondheidsschade door blootstelling aan gevaarlijke stoffen zo veel mogelijk te voorkomen. Dit moet volgens de wet gebeuren in de hieronder aangegeven volgorde. Voor werkgevers zijn dit actiepunten waar zij zelf mee aan de slag moeten. Voor opdrachtgevers zijn het checkpunten waarop zij horen te controleren: hebben alle betrokken werkgevers en zelfstandigen ze goed geregeld?

Inventariseren en registreren

• Inventariseer welke stoffen gebruikt worden en bij het werk vrijkomen.
• Vraag bij de leverancier de veiligheidsinformatiebladen op.
• Houd voor iedere gevaarlijke stof een registratie bij van:
  • Naam van de stof of het mengsel
  • Het gevaar of de gevaren van de stof
  • Grenswaarde(n) voor blootstelling die aan de stof zijn verbonden
  • Het soort werk waarbij de stof wordt gebruikt of vrijkomt
  • De wijze waarop blootstelling plaatsvindt.
• Tip: gebruik de Handreiking ‘Wat en hoe registreren’ van de Nederlandse Arbeidsinspectie. Deze behandelt de verplichtingen stap voor stap.

Vervangen waar mogelijk

• Vervang de gevaarlijke stof waar mogelijk door een niet of minder gevaarlijke stof. Let hierbij op uiteenlopende wettelijke verplichtingen:
• Vervang bij kankerverwekkende, mutagene en reprotoxische stoffen altijd (dit is verplicht) de stof door een alternatief dat niet of minder gevaarlijk is als dit technisch mogelijk is. Financiële afwegingen mogen hierbij geen rol spelen.
• Vervang ook andere gevaarlijke stoffen door minder gevaarlijke stoffen als dit technisch mogelijk (niet verplicht, maar wel zeer aan te raden). Dan mag de werkgever ook financiële belangen meewegen.

Voorkomen of beperken bij de bron

• Pas technische maatregelen, werkprocessen, uitrustingen en materialen toe die de risico’s voorkomen of beperken. Denk bijvoorbeeld aan het volgende:
  • Laat materialen waaruit bij bewerking gevaarlijke stoffen kunnen vrijkomen zo veel mogelijk op maat en al voorzien van bevestigingsgaten aanleveren.
  • Voorkom onnodig frezen door bij nieuw- en verbouw zo veel mogelijk te werken met geprefabriceerde scheidingswanden waarin benodigde leidingen al zijn geïntegreerd.
  • Zorg bij stoffen die bij een werkproces vrijkomen voor watertoevoer of afzuiging bij de bron om inademing te voorkomen.

Maatregelen voor collectieve bescherming

• Verdeel het werk in een team zodanig dat de blootstelling per persoon zo beperkt mogelijk is (taakroulatie).
• Zorg dat gevaarlijk afval wordt verzameld en afgevoerd in speciale afvalcontainers.
• Zorg voor ruimtelijke ventilatie.

Maatregelen voor individuele bescherming

• Beperk bij schilderwerkzaamheden de blootstelling voor de werknemer die schildert door verf aan te brengen met een roller op een steel. Dit vergroot de afstand tot de vrijkomende dampen.

Persoonlijke beschermingsmiddelen

• Zorg voor persoonlijke beschermingsmiddelen als bovenstaande maatregelen onvoldoende bescherming bieden.
• Beperk de duur van het dragen van persoonlijke beschermingsmiddelen voor alle werknemers tot het strikt noodzakelijke.

Let op: naast bovenstaande algemene preventieve maatregelen zijn nog aanvullende, meer specifieke maatregelen noodzakelijk. Omdat deze per type stof uiteenlopen, behandelen we ze verderop afzonderlijk.

Wat moet er nog meer gebeuren?

Voorlichting en toezicht
Werknemers kunnen de preventieve maatregelen alleen correct toepassen en respecteren als ze weten wat de risico’s van gevaarlijke stoffen zijn en welke maatregelen ertegen zijn genomen. Hiervoor is voorlichting nodig. Ook is het zaak de kennis regelmatig op te frissen.

Tip: vertaal de veiligheidsinformatiebladen van de fabrikant naar werkinstructiekaarten en zorg voor duidelijke instructie voor de gebruikers over onder andere:

• De gevaren van de stoffen
• De te nemen maatregelen
• Veilige werkwijzen
• Wat te doen bij calamiteiten of lekkages
• Persoonlijke beschermingsmiddelen.

Om zeker te stellen dat iedereen zich aan alle maatregelen houdt, moet er ook toezicht plaatsvinden. Dit betekent dat leidinggevenden erop letten of iedereen de afspraken naleeft. En dat zij mensen die dit niet doen direct corrigeren.

Monitoring sluipende gezondheidsschade
Het is ook zaak te controleren of alle preventieve maatregelen voldoende effectief zijn. Dit moet gebeuren door via medisch onderzoek te (laten) monitoren of er niet toch sluipenderwijs gezondheidsschade optreedt.

• Deze monitoring vraagt om passende afspraken met een bedrijfsarts of arbodienst.
• De meest logische oplossing is om blootstellingsonderzoek mee te nemen bij de uitvoering van het wettelijk verplichte periodieke arbeidsgezondheidskundig onderzoek (PAGO) of preventief medisch onderzoek (PMO).